Có một thị trường mỗi năm luân chuyển hơn 10 tỷ USD, nhưng vẫn hoạt động dựa trên những cú bắt tay, những cuộc gọi điện vào lúc nửa đêm và những lời hứa không có tính ràng buộc. Đó không phải chợ đen, mà là thị trường chuyển nhượng cầu thủ bóng đá đỉnh cao.
Giữa lúc DeFi đã tự động hóa hàng tỷ USD bằng smart contract, giữa lúc NFT biến nghệ thuật thành tài sản thanh khoản, thì một trong những ngành công nghiệp lớn nhất hành tinh vẫn đang đàm phán như thể năm 1999. Bản phân tích mới nhất từ Crypto Briefing về Inter Milan gọi đó là 'old-school deal-making' – một cái tên lịch sự cho việc dùng mạng lưới môi giới, quan hệ cá nhân, và sự bí mật tuyệt đối để quyết định số phận của những tài sản trị giá hàng chục triệu euro.
Câu hỏi đặt ra: Khi blockchain đã chứng minh được khả năng tạo niềm tin mà không cần trung gian, tại sao bóng đá vẫn khăng khăng bám lấy những cuộc điện thoại kín và những cái bắt tay dưới bàn? Hay là những cái bắt tay ấy, thực ra, đang làm công việc của một oracle mà chưa smart contract nào có thể thay thế?
Bối cảnh: 'Old-school deal-making' là gì, và vì sao nó đáng báo động?
Hãy hình dung một vụ chuyển nhượng cầu thủ. Không có sàn giao dịch, không có bảng giá công khai, không có hợp đồng thông minh tự động giải phóng tiền. Thay vào đó, một giám đốc thể thao gọi điện cho một người môi giới ở Milan, người này lại gọi cho một người môi giới khác ở Madrid. Giá cả được thì thầm qua nhiều lớp. Các điều khoản thanh toán được chia thành nhiều đợt, gắn với các mốc thi đấu không rõ ràng. Toàn bộ quá trình có thể kéo dài hàng tuần, tốn phí môi giới khổng lồ, và thường xuyên đổ vỡ vào phút chót.
Theo bản phân tích của Crypto Briefing – vốn xây dựng trên một bài viết về Inter Milan – phương thức này có thể khiến CLB tụt hậu trong kỷ nguyên mà các đội bóng hiện đại như Manchester City hay Red Bull đã dùng dữ liệu lớn, AI, và các công cụ tài chính phức tạp để định giá cầu thủ như định giá cổ phiếu. Họ có StatsBomb, TransferLab, các mô hình dự đoán chấn thương. Inter Milan, nếu đúng như mô tả, vẫn dựa vào mắt thường, vào gu thẩm mỹ của một giám đốc thể thao 60 tuổi.
Nghe thì có vẻ nghịch lý, nhưng chính sự thiếu minh bạch lại là thứ giữ cho thị trường này tồn tại.
Bởi nếu mọi thứ đều công khai, thì lợi thế thông tin của những kẻ nhiều kinh nghiệm sẽ biến mất. Cũng như trong crypto, những người kiếm tiền nhiều nhất không phải người có dữ liệu tốt nhất, mà là người có quan hệ với những người nắm dữ liệu.
Dữ liệu và AI: Cuộc chơi đã đổi, nhưng không phải ở Inter Milan
Khi tôi xây bot quét thanh khoản Uniswap vào DeFi Summer 2020, tôi nhận ra một điều: dữ liệu on-chain minh bạch đến mức không thể gian lận. Mọi giao dịch, mọi pool, mọi ví đều để lộ. Còn ở thị trường chuyển nhượng bóng đá, người ta có thể bán một cầu thủ chấn thương sụn chóp mà không ai biết, trừ khi đội bóng kia trả tiền cho một buổi kiểm tra y tế riêng.
Đó là một dạng bất đối xứng thông tin nghiêm trọng. Bản phân tích chỉ ra rằng nếu Inter Milan không sử dụng các công cụ dữ liệu hiện đại, họ sẽ không chỉ mua hớ mà còn bán rẻ. Thị trường chuyển nhượng giống hệt thị trường OTC trước khi có DEX: một mớ hỗn độn của những cuộc gọi, những lời hứa, và những giao dịch mà cả hai bên đều nghĩ mình đã thắng.
Tôi từng nghĩ 'phân mảnh thanh khoản' là một vấn đề lớn cho đến khi tôi nhận ra đó chỉ là chiêu trò marketing của các VC đang cố bán sản phẩm mới. Còn 'old-school deal-making' của Inter Milan – nó thực sự là một vấn đề có thật, ít nhất là theo cách một kẻ săn tín hiệu như tôi nhìn thấy. Không một bot nào có thể quét được các cuộc điện thoại kín đó. Không một thuật toán nào dự đoán được một môi giới đang nói dối.
Rủi ro minh bạch: Vì sao FIFA đau đầu nhưng không làm được gì
Mỗi kỳ chuyển nhượng, FIFA lại phát đi những thông điệp về việc tăng cường minh bạch. Họ giới hạn hoa hồng môi giới ở mức 10%, họ yêu cầu các CLB công bố một số chi tiết giao dịch. Nhưng thực tế, các thương vụ vẫn bị che giấu sau các công ty vỏ bọc ở quần đảo Cayman, vẫn có những khoản tiền lót tay không bao giờ xuất hiện trong hợp đồng chính thức.
Blockchain có thể giải quyết điều đó bằng một sổ cái công khai, nơi mọi khoản thanh toán, mọi điều khoản phụ đều được ghi lại. Nhưng có ai muốn không? Các CLB lớn – những kẻ có lợi thế trong thị trường mờ ám – chắc chắn không muốn. Họ sẽ mất đi khả năng 'vừa đấm vừa xoa' trong các cuộc đàm phán.
Trừ phi bạn nghĩ rằng một cuộc điện thoại với người môi giới vào lúc 2 giờ sáng là một giao thức phi tập trung, còn không thì bạn đang nhầm.
Tôi đã từng audit một hợp đồng thông minh cho một dự án thể thao, và tôi nhận ra vấn đề không nằm ở code, mà nằm ở chỗ không ai muốn dùng nó. Các CLB có quyền lực, họ có luật sư, họ có hàng trăm năm kinh nghiệm trong việc lách luật. Một smart contract sẽ chỉ hiệu quả khi cả hai bên đều tin rằng nó công bằng. Nhưng trong bóng đá, chẳng ai muốn công bằng. Họ chỉ muốn chiến thắng.
Fan token: Công cụ marketing, không phải giải pháp
Nhiều người nghĩ rằng việc PSG hay AS Roma phát hành fan token là bước tiến của blockchain trong thể thao. Nhưng đó chỉ là quà lưu niệm số hóa. Fan token không giải quyết được bài toán chuyển nhượng, không định giá cầu thủ, không đảm bảo thanh toán. Nó chỉ là một cách để các CLB vay mượn sự hào hứng của người hâm mộ để bán một loại tài sản không có gì đảm bảo.
Muốn blockchain thực sự thay đổi bóng đá, cần phải token hóa cầu thủ thành tài sản kỹ thuật số. Nhưng cầu thủ không phải là một token thuần túy. Họ bị chấn thương, họ có phong độ lên xuống, họ có tinh thần chiến đấu – những thứ không thể biểu diễn bằng mã nguồn. Một hợp đồng thông minh có thể tự động chuyển 50 triệu euro khi cầu thủ ghi được 20 bàn, nhưng ai là oracle để xác nhận bàn thắng đó không bị VAR từ chối? Ai là người đánh giá rằng cầu thủ không giả vờ chấn thương?
Trong cuộc săn NFT năm 2021, tôi đã mất hơn 30 ETH vì phí gas và những cú mint trượt. Tôi học được rằng thanh khoản ảo không bao giờ bằng thanh khoản thật. Còn thị trường chuyển nhượng cầu thủ, dù kém hiệu quả, lại là một thị trường thanh khoản thật sự – nơi tiền được trả bằng máu và mồ hôi trên sân cỏ.
Góc nhìn ngược: Có thể 'old-school' không hề sai?
Nhưng mà… hãy khoan vội chế giễu Inter Milan. Bóng đá Ý là một thế giới riêng, nơi các gia đình nắm quyền lực, nơi chữ tín được đặt lên trên hợp đồng, nơi một cái bắt tay giữa hai giám đốc thể thao có giá trị hơn một tài liệu dài 50 trang. Ở đó, phương thức truyền thống không phải là sự lạc hậu, mà là một hệ thống xã hội đã được tối ưu hóa qua nhiều thập kỷ.
Hơn nữa, blockchain không giải quyết được vấn đề niềm tin cơ bản: bạn vẫn phải tin vào báo cáo y tế, bạn vẫn phải tin vào lời hứa của cầu thủ, bạn vẫn phải tin rằng đối tác không rút lại lời đề nghị vào phút chót. Smart contract có thể đảm bảo thanh toán, nhưng không thể đảm bảo rằng cầu thủ sẽ không đình công để được chuyển đi.
Trừ phi bạn muốn xem một trận derby Milano được quyết định bởi một oracle bị hack, còn không thì hãy để các giám đốc thể thao yên với những cuộc gọi điện của họ.
Vậy nên, khi tôi đọc bản phân tích về Inter Milan, tôi không thấy một CLB đang chết, mà thấy một CLB đang chọn cách an toàn. Ở một thị trường mà mọi công cụ tài chính mới đều có thể bị lạm dụng, đôi khi 'old-school' lại là cách phòng thủ tốt nhất.
Tương lai: Một vụ chuyển nhượng trên blockchain sẽ đến, nhưng không phải từ Inter Milan
Tôi cá rằng trong vòng 5 năm, một CLB tại Ngoại hạng Anh – nơi tiền nhiều nhất và áp lực đổi mới lớn nhất – sẽ ký một bản hợp đồng có điều kiện thi đấu được thực thi bởi smart contract. Họ sẽ làm điều đó như một thử nghiệm, như một cách để PR. Và nó sẽ hoạt động, nhưng chỉ ở những giao dịch nhỏ, những thương vụ cho mượn cầu thủ trẻ, những điều khoản phụ đơn giản.
Còn những thương vụ lớn, trị giá 100 triệu euro, sẽ vẫn được quyết định bởi những cuộc điện thoại, những bữa tối kín, và những cái bắt tay. Bởi vì blockchain có thể loại bỏ trung gian, nhưng không thể loại bỏ bản chất con người – thứ vừa phi lý vừa không thể định giá.
Khi đến lúc đó, đừng hỏi tại sao Inter Milan lại đến sau. Họ vẫn đang bận bắt tay với một môi giới nào đó ở Milano, và có lẽ, đó lại là điều đúng đắn mà họ đang làm.