Một dự án 'network state' với 1 tỷ ringgit đầu tư, do cựu CTO Coinbase sáng lập, đang đứng trước nguy cơ đóng cửa hoàn toàn tại Malaysia. Giấy phép kinh doanh bị đình chỉ, 266 cư dân nước ngoài bị kiểm tra, và kế hoạch mở rộng 5 tỷ ringgit bị đình trệ. Nguyên nhân sâu xa không nằm ở mã nguồn hay token, mà ở một yếu tố mà hầu hết các dự án crypto bỏ qua: địa chính trị và cảm xúc tôn giáo địa phương.
Balaji Srinivasan, người từng là CTO của Coinbase và là tác giả cuốn sách 'The Network State', đã chọn Malaysia làm bãi thử cho tầm nhìn của mình: một cộng đồng công nghệ quốc tế kết hợp giữa nơi ở và làm việc, thu hút các founder, kỹ sư và nhà đầu tư crypto. Dự án có tên chính thức là 'Network School', được triển khai tại khu vực Forest City thuộc bang Johor, với vốn đầu tư ban đầu 1 tỷ ringgit (khoảng 5.400 tỷ VND). Vào tháng 9/2024, dự án đã chính thức đi vào hoạt động với 266 cư dân đến từ 40 quốc gia. Tuy nhiên, chỉ vài tháng sau, một cuộc thanh tra bất ngờ từ Bộ Nội vụ và Bộ Giáo dục Đại học Malaysia đã phát hiện nhiều vi phạm hành chính, và giấy phép kinh doanh bị đình chỉ.
Bề nổi của vấn đề là các vi phạm về giấy phép. Theo thông cáo chính thức, Network School hoạt động với giấy phép 'lưu trú và không gian làm việc chung', nhưng lại quảng cáo và vận hành như một 'trường học', dẫn đến việc bị phạt vì quảng cáo trái phép và sai loại hình kinh doanh. Tuy nhiên, bất kỳ ai theo dõi chính trường Malaysia đều nhận ra ngay động cơ thực sự: phong trào ủng hộ Palestine cực kỳ mạnh mẽ tại quốc gia Hồi giáo này. Các nhà hoạt động thân Palestine đã chỉ trích Balaji vì các mối quan hệ với Israel – ông từng đầu tư vào các startup Israel và có quan điểm ủng hộ Israel trong quá khứ. Họ gây áp lực lên chính phủ Malaysia, yêu cầu trục xuất 'những người Israel và những người ủng hộ Israel' khỏi đất nước. Cuộc thanh tra diễn ra ngay sau làn sóng chỉ trích đó, và lý do 'vi phạm hành chính' chỉ là cái cớ thuận tiện để chính phủ vừa làm hài lòng cử tri vừa tránh được các tranh chấp pháp lý phức tạp.
Network School không có fail-safe cho địa chính trị. Không một smart contract nào có thể bảo vệ dự án trước làn sóng giận dữ của dư luận địa phương. Đây là bài học đau đớn cho bất kỳ ai muốn xây dựng cộng đồng thực tế dựa trên khái niệm 'quốc gia mạng'. Tôi đã tự xây một mô hình sandbox để mô phỏng rủi ro quốc gia, nhưng không thể lường trước được sự kết hợp giữa một cá nhân có quan điểm Israel – Palestine với một quốc gia có 70% dân số theo Hồi giáo. Dữ liệu từ các cuộc biểu tình trước đây cho thấy, Malaysia sẵn sàng hủy bỏ các hợp đồng trị giá hàng tỷ đô la (như vụ Blackstone hay sân bay) nếu liên quan đến Israel. Network School chỉ là một mục tiêu nhỏ hơn.
Góc nhìn phản trực giác ở đây là: các vi phạm hành chính thực tế rất nhỏ và có thể sửa chữa được – một bảng hiệu sai, một giấy phép kinh doanh không đúng loại hình. Nhưng chúng đã bị thổi phồng thành lý do chính để đình chỉ hoạt động, bởi vì giới chức Malaysia cần một cái cớ hợp pháp. Nếu không có yếu tố Palestine, Network School lẽ ra chỉ bị phạt hành chính vài nghìn ringgit và tiếp tục hoạt động. Điều này cho thấy điểm mù lớn nhất của các dự án crypto đang tìm kiếm đất lành: họ tập trung vào khung pháp lý về tài sản số, thuế, AML, mà quên mất rằng tình cảm chính trị - tôn giáo địa phương có thể phá hủy mọi kế hoạch chỉ sau một đêm.
Hiện tại, Balaji đã tuyên bố tạm dừng toàn bộ kế hoạch mở rộng và kêu gọi chính phủ Malaysia minh bạch hóa quy trình. Nhưng tôi cho rằng dự án khó có thể hồi sinh tại đây. Uy tín của Balaji bị tổn hại, cộng đồng đang rút lui. Các đối thủ cạnh tranh như Zuzalu, Cabin hay các không gian coworking ở Dubai và Lisbon sẽ hưởng lợi từ dòng chảy tài năng rời bỏ Đông Nam Á.
Điểm mấu chốt: 'network state' không thể tồn tại nếu nó xung đột với tình cảm của 'state' thực tế. Bài học từ Network School là một lời nhắc nhở lạnh lùng rằng, ở cấp độ giao thức và cộng đồng, mã nguồn có thể được kiểm toán, nhưng rủi ro địa chính trị thì không.